Himalaje…

Himalayas

Dwa lata temu po raz pierwszy jadąc w Himalaje nie wiedziałam, czym one są, jak się je czuje i co dzieje się w ich wnętrzu. Rok temu jadąc ponownie w Himalaje wiedziałam, że są to wymagające rejony, bo nawet jeśli podróżuje się po terenie do 4000 m. n.p.m., to kręte trasy nad przepaścią, deszcze, błota, osuwiska, awarie autobusów i zmęczenie odbierają siłę i motywację. W tym roku chociaż nie pojechałam ponownie w przestrzenie, w których joga powsta(wa)ła, to Himalaje stały się czymś oczywistym dla mnie, częścią mnie. Za to długi czas zmagałam się z jogą, tą moją. Dlatego milczałam.

Można znać różne definicje jogi, te klasyczne (Jogasutry), przedklasyczne (Upaniszady i Mahabharata) i późniejsze (literatura hathajogi), a także zupełnie współczesne, i nadal nic nie rozumieć – nie czuć w sobie nic, stojąc na macie. Można siłować się z asaną, pranajamą, a nawet medytacją… i konfrontować się jedynie z własnym zmęczeniem i oporem ciała. Zawsze pamiętałam jednak o jednej rzeczy – tym, co zobaczyłam w Himalajach. Pamiętałam o ich nieskończoności, pięknie tak ogromnym, że gdy wpatrzy się w ich majestat, to nagle czuje się bliżej niesprecyzowaną stratę – bo w pewien sposób stajemy się puści. Jednak nie jest to pustka, która jest brakiem. To wolność i spokój tak przenikający do serca i przeszywający umysł, że w ułamku sekundy staje się oczywiste, dlaczego podróżnik tak bardzo chciał znaleźć się w tej świętej, wypełnionej mocą jogicznej praktyki przestrzeni, która zdaje się nie mieć ani początku, ani końca. Ta przestrzeń przechodzi do serca.

I pewnego dnia ta przestrzeń budzi się w nas na macie, gdy nagle uświadamiamy sobie, że podobnie jak w Himalajach walczy się z własnym ciałem i umysłem, bo dzika Natura jest nieubłagana, tak teraz własna natura, równie dzika i równie nieokiełznana, wymaga naszego wysiłku (haṭha हठ w sanskrycie). Walka oczywiście ma inne podłoże, lecz nadal jest tym samym wewnętrznym wysiłkiem. Dyscypliną. Silną wolą.

—–

Źródło zdjęcia: “45 Min Meditation – Tibetan Monks Chanting, Mantras, Singing Bowls” https://www.youtube.com/watch?v=SmG5gX-txa0&t=1756s

Joga nie zaczyna się wraz z wejściem na matę…

20170817_133316

Za kilka godzin lecę ponownie do Indii i tym razem to będą inne Indie. Nie jogiczne, nie himalajskie, nie backpackerskie. I tak właściwie to nie Indie się tak bardzo zmieniły, lecz w pewien sposób ja…

20170821_101634

Te kilka miesięcy od powrotu we wrześniu z Himaćal Pradeśu, i jego himalajskich przestrzeni niekończącego się błękitu i jasności, ukazało mi arkana jogi, których mój umysł, a przede wszystkim ciało nie znały. Joga nie zaczyna się wraz z wejściem na matę, ani nie kończy wraz z zejściem z niej, choć to właśnie mata jest najlepszym nauczycielem i tą przestrzenią, w ramach której jogin poznaje swój mały wszechświat. Poznaje, czym jest oddech oraz to, jak bardzo kontrola nad nim sprawia, że umysł jest bardziej skoncentrowany i celniej kieruje ciałem. Poznaje, jakie emocje przywiązane są do danej partii ciała, danej asany, i ile jeszcze ukrytej emocjonalnej treści musi w sobie poznać. Joga prawdopodobnie najsilniej ze wszystkich metod łączących ciało i umysł (ang. Mind-Body Interventions) ukazuje, jak bardzo emocje i uczucia zakodowane są w poszczególnych partiach ciała. Ponadto – mogą być to emocje, których istnienia nie jest się wcale świadomym, a jednak ujawniają się one w specyficznych okolicznościach, które niezwykle przypominają te, które pierwotnie wygenerowały (wytworzyły) te emocje.

20170820_104149

20170817_133304

Zgodnie z hathajogicznym tekstem z XVII w. zwanym Gheranda Sanhita 1.4 joga jest ogromną siłą (mocą, energią), która wyrywa człowieka ze ramion śmierci i błędów świata iluzji, maji. Mokszadharma, prawie o dwa tysiąclecia starsza od tradycji hatha-jogi, mówi: doskonały mędrzec, o powściągniętych zmysłach (skr. dānta), dokonuje ofiary słowa, umysłu i czynu (skr. vāṅ-manaḥ-karma-yajña) (169.030). Nie ma bowiem nic równego wiedzy (skr. vidyā) i sile (skr. bala), nie ma cierpienia silniejszego od przywiązania i pragnienia (skr. rāga), nie ma większego szczęścia ponad porzucenie (skr. tyāga) (169.033), czyli ponad jogę. Joga bowiem nazywa się porzuceniem przywiązania do owocu swych czynów, a podejmowaniem ich jedynie ze względu na dobro, które w sobie niosą (Bhagawadgita VI,1-2).

20170821_083145

Mistrz Iyengar jogina rozumie jednoznacznie (The Light on Yoga 2016: 32-33):

Jogin rozumie, że każde stworzenie ma takie samo prawo do życia jak on sam. Jogin wiedzy, że urodził się po to, by pomagać innym i strzec każdego stworzenia ze spojrzeniem wypełnionym miłością. Wie bowiem, że jego życie jest nierozerwalnie złączone z życiem innych i odczuwa ogromną radość, gdy może pomóc innym w byciu szczęśliwymi. (…) Jogin wie, że jest odrębny od ciała, który jest czasowym schronieniem dla jego ducha. Wszystkie stworzenia dostrzega w Sobie (ang. Self) i owo Ja dostrzega we wszystkich stworzeniach, z tego powodu nie żywi żadnego strachu. Choć ciało doświadcza choroby, starości, pogorszenia i śmierci, duch (ang. spirit) pozostaje niedotknięty [niedoskonałoścami]. Dla jogina śmierć jest jedynie sosem, które nadaje życiu smaczek. Jogin poddał swój umysł, rozum i całe życie Panu (ang. the Lord).

20170821_083709

Jak napisałam we wstępie, joga nie zaczyna się wraz z wejściem na matę podczas zajęć ani nie kończy w momencie zejścia z maty. Joga nie jest czymś stałym w znaczeniu dobrze wypracowanej i jasnej definicji, której dostarcza Patańdżali, Mahabharata czy wspaniała i obfitująca w praktyczną treść literatura hatha jogi. Te definicje, owszem są istotne, natomiast w żaden sposób nie wypełniają treści doświadczenia jogicznego, gdy adept stanie już na swojej macie i zaczyna patrzeć w oczy specyficznemu przeciwnikowi. Definicje jogi są jakby ramami, w które dopiero wpisywana jest osobista treść każdorazowo doświadczana w nowym postawieniu swego ciała na macie, a dokładniej – ciała i umysłu, a także czegoś więcej – czegoś, co wydarza się w przestrzeni między ciałem, oddechem a umysłem. To bowiem nie tylko umysł i ciało stoją na macie, one są jedynie podporą i nośnikiem tego, co rzeczywiście zachodzi na tej małej przestrzeni i stara się wydobyć z jogina, a następnie objąć kontrolną całość istoty, jaką jest to ograniczone do oddechu, kilku myśli i emocji stworzenie (jogin). Joga to dharma, o czym często się jednak zapomina – swoista powinność wobec siebie, transcendencji, społeczności i codzienności każdego oddechu. Joga to Iśwara, czyli zawierzenie całości swej woli tej Boskości, której obecność jest raczej niewiadoma i która swoje decyzje ukazuje w skrajnościach – albo absolutnym bólu na granicy przeżycia, albo szczęściu tak ogromnym, że nie daje się ono objąć żadną kategorią rozumienia.

DSCN3200 (2)

Boskość, która niczym okrutny aspekt Śiwy (Bhairawy-Wirabhadry) i Kali, zabija, i Boskość, która stwarza całością swej mocy uniwersum istot świadomych i czujących (boska energia twórcza prakriti czy nawet bóg Brahma). Boskość, która chowa się w ich wnętrzu, i Boskość, która nachodzi człowieka w momencie najbardziej nieodpowiednim i jakby niemożliwym, narzucając całość swojej mocy i wymagając wszystkiego od istoty świadomej w zamian oferując tylko… zagładę ego tej istoty. Właściwie to ego jest tą istotą, rodzajem zbiorowiska emocji, interpretacji świata, kilku porażek, zwycięstw, nadziei i… modlitw, których słowa nigdy do Boskości nie doszły, zaczepione między oddechem a rezygnacją. Co się jednak dzieje, gdy myśli przestają być aktywne, co się dzieje, gdy zza ich zasłony ukaże się świat przestrzeni normalnie nieznanych…?

DSCN3113

Tym razem będzie to Tamil Nadu, południowy stan Indii, ze wspaniałym Madrasem i dawną francuską kolonią w mieście Pondichery – teraz moja francuska dusza jedzie bowiem do Indii.

Tantryczny klasztor w TABO

20170829_173829

Najpierw pomyślałam sobie: kolejny buddyjski klasztor do odhaczenia, najstarszy wciąż działający monaster tradycji tybetańsko-himalajskiej w Indiach. Jednak ani w nim nie śpimy (jak w poprzednich w Kee i Dhankar), ani nie porozmawiam raczej z żadnym mnichem, bo na ten czas nikogo zaznajomionego z nauką tybetańską tak nie ma (ponoć). Tabo jest małą wioską, w środku himalajskiej nicości, naszpikowaną ho(s)telami i restauracjami (jedzenie, muszę to przyznać, pycha!), opuszczonymi jaskiniami, w których niegdyś medytowali mnisi i jogini, a teraz co najwyższej krowi opał jest przechowywany w zimie (by nie zawilgotniał). A sam klasztor? Trudno powiedzieć. Z jednej strony widać Nowy Klasztor, połyskujący nowymi rzeźbami, wizerunkami, jakby wczoraj położoną podłogą i świeżymi dywanami do siedzenia (dla mnichów i podróżnych-zwiedzających), nowe przybory do rytuału, miseczki do herbaty trochę niepokoją swoim pochodzeniem (made in China), chiński fajans. Ładny, ale chiński, ironia losu. Wygląda to równie pięknie, to kiczowato. Przed Nowym Klasztorem mali mnisi (a dokładniej, kandydaci na mnichów) zwyczajowo prowadzą dysputę filozoficzną, ożywianą przez ich nauczyciela uderzaniem jednej dłoni o drugą (podobnie jak w świątyni Dalajlamy w Dharamsali, tyle że tam byli to dorośli mnisi… zaduma filozoficzna nigdy chyba końca nie ma). W jednej z wielu restauracji przy kompleksie klasztornym poczytałam gruby folder o Starym Klasztorze, więc mniej więcej wiedziałam, jakiego typu malowideł i rzeźb się spodziewać (Nowy Klasztor nie był objęty opisem). Stary Klasztor nie jest jednak jednym budynkiem, stanowi go kilka pojedynczych pomieszczeń medytacyjnych rozsianych na przestrzeni nie większej niż rynek przeciętego miasta. W dodatku turysta, wchodząc do kompleksu świątynnego, nie do końca wie, gdzie się znajduje – czy jest to klasztor tradycji buddyjskiej, czy raczej jakieś świątynne zabudowania Sumerów lub Persów. Tu i tam nadal budowane z jasnego piaskowca piramidki wprawiają człowieka w nastrój zadziwienia, jakby zagubienia w przestrzeni. Widok jest piękny, ale zaskakujący. Turysta wchodzi więc do pierwszego z dwóch głównych pomieszczeń-budynków Starego Klasztoru. Ciemny korytarz, strop u wejścia niski (trzeba na głowę uważać), uprzednio buty zostawić, z ciemności wyłania się kramik, na którym można kupić pięknie wydane widokówki (wewnątrz pomieszczeń Starego Klasztoru zdjęć nie można robić,  w Nowym Klasztorze można), modlitewne mini zwoje na szczęście, foldery z naukowo opracowanym opisem miejsca (bardzo dobry!). I nagle, jakby z nicości, ukazuje się Ona. Turysta wiedział, co zaraz zobaczy, teoretycznie wiedział. Nie miał jednego pojęcia, co poczuje, jak moc nagle stanie się i jego udziałem. W tym momencie zrozumiałam, co oznacza tybetańska tantra i jak bardzo różni się od mainstreamowego i modnego jej serwowania w kulturze Zachodu.

20170830_131107

Tabo (maps)

Klasztor w Tabo (tyb. Tabo Chos-hkhor) założony został w 996 roku przez wielkiego tybetańskiego tłumacza Rinchen Zangpo w imieniu króla Yeshe-Ö, a następnie – z biegiem czasu – uświetniany artystyczną i zdobniczą pracą (ogromne malowidła, statuy, rzeźby, thanki, manuskrypty i freski). Rinchen Zangpo pod królewskim protektoratem rozpoczął przekład filozoficznych prac buddyzmu z sanskrytu na tybetański.

20170830_155633

Dojazd do Tabo (od strony klasztoru w Dhankarze) wiedzie przez przepiękne widoki…:

20170829_164123

20170829_164306

Ze względu na piękno sztuki naskalnej oraz umieszczonej na wielkich ścianach świątyń rzez niektórych Tabo zwane jest himalajską Adżantą i Ellorą, i coś w tym jest. Podobny klimat, podobna duchowa atmosfera, równie piękna i wypełniona energią sztuką buddyjską (choć Ellora w połowie należy również do hinduizmu i troszkę do dżinizmu).

20170830_130832

Tabo-Ajanta-Ellora

Gonpę (tyb. choskhor) stanowi 9 świątyń, zbudowanych w okresie między X w. a XVII w., oraz 13 czortenów (stup) tu i tam wyznaczających świętą przestrzeń buddów (skr. buddha) i bodhisattwów (skr. bodhisattva). Z okazji tysiąclecia swej działalności w 1996 roku Jego Świątobliwość Dalajlama XIV odprawił ceremonię inicjacji Kalaczakry (skr. kālacakra), a w 2004 odbyła się ceremonia inicjacji Wadżra Dhatu (skr. vajra dhātu). Klasztor w Tabo jest bowiem świątynią ściśle tantryczną – zgodnie z tą praktyką nauki Buddy zwaną Trzecim Poruszeniem Kołem Dharmy, bez inicjacji, abhiszeki (skr. abhiṣeka), nie mam mowy o żadnej praktyce. W Tybecie Trzecie Poruszenie uchodzi za ostateczne i najdoskonalsze, następujące po Poruszenieu Pierwszym – zwanym buddyzmem pierwotnym (pejoratywnie hinajana [skr. hīnayāna] lub neutralnie śrawakajana [skr. śrāvakayāna]),  oraz Drugim Poruszeniu – buddyzmie mahajany (skr. mahāyāna), w którym najważniejsza staje się postawa bodhiczitty (skr. bodhicitta) – bardzo zresztą trudna w praktyce. Wadżra-jana (skr. vajrayāna), tj. diamentowy wóz, nie neguje w żaden sposób poprzednich wozów (jana [skr. yāna]) wiodących do oświecenia – bez praktyk wstępnych pierwszego wozu i bez bodhiczitty drugiego jogin i mnich tybetański nigdy nie zostanie dopuszczony do tantrajany (skr. tantrayāna), zwanej także wadżrajaną.

20170830_131645

Stary Klasztor:

20170829_173901

20170830_160851

I Nowy Klasztor:

20170830_160330

Gwoli ścisłości, wadżrajana jest wliczana w obręb mahajany, która w tradycji tybetańskiej dzieli się na dwie drogi, dwa wozy wiodące ku wyzwoleniu:

Niezrównany Lama Jey Tsonkhapa [Dalajlama XIII] napisał:

“Mahajana posiada dwa pojazdy, by doprowadzić do rzeczywistości buddy: Pradżnia-paramita-jana oraz głęboką Wadżra-jana. Spośród nich, drugi jest szlachetniejszy, niemniej jednak są one niczym księżyc i słońce [dopełniając siebie].”

Wadżrajana powinna być praktykowana w ukryciu i sekrecie, w żadnym razie nie może być ujawniana osobom niedojrzałym duchowo. Z tego powodu zwana jest sekretną ścieżką. (…) Na tej ścieżce adept używa różnych jog związanych z niedualną praktyką i wiedzą, w ten sposób osiąga transcendentalne rezultaty sekretnej mantry. (…) Nie ma żadnej różnicy między egzoteryczną Pradżnia-paramata-janą a Wadżrajaną, jeśli chodzi o cel, jakim jest rzeczywistość buddy, a bodhisattwa musi być jedynym impulsem do praktyki.

– Glenn H. Mullin, The Dalai Lamas on Tantra, 2006: 28-29.

Najpierw adept przygotowywany jest poprzez dyscyplinę i filozofię buddyjską, potem wnika w subtelniejszą przestrzeń nauk i silnie etyczne nastawienie, by w końcu pod okiem mistrza, w samotności, całkowicie poddać się mocy oświecenia. Te cztery są ze sobą ściśle związane, bo moc jogina-tantryka tybetańskiego nie leży w praktyce cielesnej (joga, tybetańska pranajama), mentalnej (mantry, pudże [skr. pūjā], sutry [skr. sūtra]) i rytuałach – bodhiczitta, dhjana (skr. ) i pradżnia (skr. prajñā) jego/jej podwójną mocą i bronią.

Ta czwórka stanowi jedność: wadżrajana (वज्रयान) jako tantrajana (तन्त्रयान) spełniana jest przez tę trójkę:

dhjana (ध्यान) – medytacja, długa, spokojna, powoli wychodząca poza granice ego i identyfikacji z ciałem oraz pracą mentalno-emocjonalną medytacja; wbrew wszelkim pozorom to właśnie ten stan błogości i koncentracji – nie rozbiegana aktywność umysłowa – jest naturalny istocie świadomej

pradżnia (प्रज्ञा) – wrodzona wiedza/mądrość o walorze najwyższym, bo dotycząca oświecenia i stanu buddy, przejawiająca się naturalnie, automatycznie w istocie czującej, która poddaje siebie dyscyplinie i bodhiczitcie… o ile dhjana jest tłem, przestrzenią, to pradżnia jest rodzajem istoty, która się przejawia, ukazuje siebie w takiej czy innej formie

bodhiczitta (बोधिचित्त) – dosłownie przebudzony umysł, lecz w gruncie rzeczy nie chodzi tu o umysł – bodhiczitta jest oświeconą postawą etyczną, którą wyraża aspiracja osiągnięcia oświecenia dla dobra i pożytku wszystkich czujących istot:

Korzyści bodhiczitty są liczne. Sprawia ona, że umysł jest bardzo radosny dzięki wielkiej miłości i współczucie dla istot. To decydujący powód pełnego przebudzenia buddy. (…)

Dwie przeszkody utrudniają nam wymianę siebie na innych. Po pierwsze, myślimy, że jesteśmy inherentnie oddzielni. Faktycznie ja i inni pozostajemy we wzajemnej zależności, podobnie jak jedna strona doliny jest nazywana “tą” stroną tylko dlatego, że istnieje “tamta” strona. (…) Drugą przeszkodą w wymianie siebie na innych jest myślenie, iż usuwanie cierpienia innych nie jest konieczne, bo ono nas nie dotyka. (…)

Śantidewa pyta (BCA 8:115): “Chociaż z przyzwyczajenia pojawia się myśl “ja” skierowana na to bezosobowe ciało; czemu w podobny sposób ta myśl nie pojawi się wobec innej czującej istoty?”

– J.Ś. Dalajlama XIV, Tubten Cziendryn, Buddyzm. Jeden Nauczyciel, wiele tradycji, 2015: 289-296.

Oczywiście tradycja tantry jest niezwykle skomplikowana, oparta na obszernym piśmiennictwie, wielowiekowej tradycji przekazu z ust mistrza do umysłu ucznia, i wymaga obcowania z miejscami przesyconymi mocą ślubowań i medytacji jest adeptów (tantryków-joginów). Ogólnie można podzielić ją na dwie linie przekazu, związane z inherentnie obecnym na łonie buddyzmu tybetańskiego podziałem na Starą Tradycję szkoły Ningma oraz Sarma – nowe tradycje (szkoły: Kagju, Śakja i Gelug). Esencja i cel nauk pozostaje takie same, ale poszczególne praktyki i podział tantr jest inny, także inne teksty tantryczne są wykorzystywane. W szkole Ningma, szkole wielkiej doskonałości (dzogczen), mamy podział na 9 klas pojazdów podzielonych na 3 grupy: 1). pojazdy słuchaczy, samotnie urzeczywistnionych i bodhisattwów, 2). tantry działania (skr. kriyā), wykonania (skr. caryā) oraz jogatantra, 3). i w końcu trzy najsubtelniejsze mahajoga, anujoga i najwyższa atijoga.

Te trzy wewnętrzne pojazdy nazywane są pojazdami zwyciężających środków, ponieważ zawierają metody osiągania najsubtelniejszego poziomu umysłu poprzez rozpuszczanie niesubtelnych poziomów energii, dzięki czemu praktykujący wznosi swój stan mentalny na wyższy poziom poza biegunowość rozróżniania (…).

Jego Świątobliwość Dalajlama, Gesze Thubten Jinpa, Świat buddyzmu tybetańskiego, 2015: 105.

Podobnie jest i w nowej tradycji przekazu, przekładu tekstów, w Sarmie. Tam jednak 3 pierwsze pojazdy nie są obecne i mówi się o czterech klasach tantr: 3 tantry (działania, wykonywania oraz jogatantra) uznawane są za praktyki wstępne do tantry najwyższej, tj. anuttara-joga-tantra, zawierającej w sobie maha-, anu– oraz atijogę szkoły Ningma.

Wystarczy jednak wejść do Sali Zgromadzeń (tyb. ‘Du-khang), by doświadczyć tej mocy, owej “Jej”, o której w pierwszym akapicie napisałam. Sala może nie jest wielka, ale na pewno dość duża, pogrążona w ciemności, która zdaje się kryć w sobie znacznie więcej niż tylko duże statuy strażników i buddów czterech kierunków (Ratnasambhawa, Amitabha, Akszobhja, Amoghasiddhi). Ogromna rzeźba czterogłowego Wairoczany, ucieleśnienia Pustki, jednego z pięciu buddów mądrości (czterej pozostali już zostali wymienieni). Wairoczana stanowi ich esencję. Po lewej stronie, za Wairoczaną, znajduje się ściana ze zwojami-zapisami nauki buddyjskiej, a po prawej przestrzeń Buddy, przebywającego w niebie Tuszita. Zdjęcia wnętrza nie są możliwe, więc jedynie plan:

20170829_180448

A następnie do Złotej Świątyni (Ser Lhakhang), o której ogromnym i powalającym – dosłownie – wizerunku białego czterogłowego Sarwa-widja-Wairoczany naniesionym na całość ściany już coś wspomniałam (tutaj). Jednak ten wizerunek to nie wszystko, na przeciw niego znajduje się równie wspaniałe malowidło przedstawiające niebieskiego Wadżradharę. Między nimi znajduje się równie majestatyczny Budda.

Tabo jako takie:

20170831_103455

20170829_181643

Lecz Tabo nie jest tylko klasztorem… to także i przede wszystkim kompleks jaskiń kutych w skałach. Przez wiele wieków jogini buddyjscy na odosobnieniu medytowali w jaskiniach, napełniając rzeczywistość Tabo mocą i energią oświecenia:

20170830_121546

20170830_123157

20170830_122657

20170830_120544

I na koniec Cztery Wielkie Ślubowania boddhisattwy (istoty wyposażonej w bodhiczittę):

Czujące istoty są niezliczone: ślubuję wszystkie wyzwolić. Skalania [mentalno-emocjonalne] są nieskończone: ślubuję wszystkie wykorzenić. Bramy dharmy [realizacji nauk Buddy] są niezliczone: ślubuję wszystkie przekroczyć. Droga Buddy jest najwyższa: ślubuję ją ukończyć.

– J.Ś. Dalajlama XIV, Tubten Cziendryn, Buddyzm. Jeden Nauczyciel, wiele tradycji, 2015: 303.

20170830_131334

Po Tabo nadszedł czas na Kalpę. Nie obyło się bez niezapowiedzianej zmiany autobusu.

20170831_123058

20170831_122513

20170831_123055

HIMALAJSKIE impresje…

Kailash Blessings

… w zdjęciach, ponieważ w końcu chcę ukazać Himalaje na wszystkich tych zdjęciach, które udało mi się wykonać, niekiedy mocno wychylając się za okno skaczącego nad przepaścią autobusu. Po tym całym czasie, jaki spędziłam w publicznym transporcie indyjskiego stanu Himaćal Pradeś (Himachal Pradesh), poczułam specyficzną jedność z tym środkiem transportu. Muzyka, którą kierowca puszcza w głośnikach, godziny jazdy spędzone na wyboistych, krętych i stromych drogach, uchodzących za najniebezpieczniejsze na świecie, co dwugodzinne przystanki, by coś zjeść (omlet jajeczny, paranthę, czaj czy soczewicą lub ciecierzycę) w przydrożnej dhabie w mieścinie, która liczy dwa domu na krzyż… To wszystko silnie zasadza się w duszy podróżnika.

Kalpa Dream

Himalaje jak zwykle rozpoczęły się niespodziewanym miastem. Nie ono było w planach, gdy o 5 nad ranem czekałyśmy na dworcu w Haridwarze – miałyśmy jechać do Uttarkashi, by ostatecznie dojechać do Gangotri (w stanie Uttarkhand). Kierowca nie przychodził trzecią godzinę, ktoś otworzył podróżnym autobus, wyszłam napić się czaju, czekałam, aż coś się wydarzy. Nic się nie działo, jednak godzina, druga godzina, jeden czaj, drugi czaj, aż nagle patrząc na rozkład jazdy w ciągu kilku sekund podjęłam decyzję – “Shimla!”. Wtedy jeszcze nie wiedziałam, że ta decyzja ukaże nam Himalaje w sposób przepełniony tybetańską kulturą, cudem buddyjskiej kultury i indyjskiego spokoju ducha o zapierających dech w piersiach widokach, darśanach. Odnosząc się do mądrości przekazywanej przez jogę, można powiedzieć, że te himalajskie wizje okażą się tak potężne w swoim pięknie, że zatrzymają aktywność mentalną i ukażą potęgę Istoty świadomości.

SHIMLA

Stolica stanu Himaćal Pradeś przywitała nas we mgle spowijającej strome uliczki. Po schodach trzeba się wspinać, niekiedy przeciskając w tłumie mieszkańców i turystów. Miasto zajmuje niewielką przestrzeń, ale niemal każdy centymetr jest zagospodarowany: dom na domku, kram na kramie i… ogromna wolna przestrzeń spacerowa w centrum z posągami Indiry Gandhi i Mahatmy Gandhiego, miejsce widokowe na wzgórza Himalajów, kościół oraz swoisty market, na którym można kupić wszystko: markowe ubrania, souveniry, książki i sprzęt sportowy. W nocy wzgórza błyszczą, światełka domów wbudowanych w zbocza niczym gwiazdy na niebie rysują migocące wzory na zboczach. Jakby miasto na pograniczu snu i jawy, ukazujące siebie w wilgoci, a zarazem zieleni wzgórz. Tutaj wcześniej opisałam Shimlę.

20170809_144417

Tym razem nasza trasa nie przebiegała przez stan Uttarkhand i jego Cztery Święte Miejsca pielgrzymki (zwane Chota Char Dham), tym razem nie miałyśmy żadnego precyzyjnego planu, a to pozorne kręcenie i zawracanie spowodowane było samą specyfiką Gór. Zdałyśmy się po prostu na wolę Himalajów. Czasem trzeba objechać teren i wybrać dłuższą trasę, zawrócić, by dotrzeć do celu, a czasem okazuje się, że cel zmienia się w trakcie podróży (trochę jak w życiu). W trasie – w tej wielogodzinnej, usianej chwilowymi usterkami autobusu, obsuwą terenu oraz przemarszami stad owiec, kóz i koni podróży – nowo poznane osoby kilkakrotnie zachęciły nas do zmiany pierwotnie obranego kierunku.

trasa1

MCLEOD GANJ (DHARAMSALA)

To malownicze miasteczko, podzielone na dwa obszary: dolną Dharamsalę oraz górne McLeod Ganj, jest siedzibą Rządu tybetańskiego na uchodźstwie. O Dharamsali pisałam już wcześniej, raz za razem, z restauracji na przeciw czortenu, o kilka chwil oddalonego od Świątyni, zwanej świątynią Dalajlamy (tutaj i tutaj).

… istnieje wiele emocji i stanów umysłu, które prowadzą do cierpienia: wrogość, nienawiść, skrajny lęk, zazdrość, chciwość, nieuczciwość, uprzedzenia… kluczowa buddyjska zasada mówi, że … pozytywne emocje rozwiewają negatywne, niczym światło rozprasza ciemności. Kiedy stopniowo wzbudzamy pozytywne emocje, zwiększając ich siłę, następuje odpowiednie zmniejszenie negatywnych emocji… – Jego Świątobliwość Dalajlama XIV, Howard C. Cutler „Sztuka szczęścia w trudnych czasach” (2012)

W ten właśnie sposób, z grubsza mówiąc, przebiega proces praktyki jogicznej w czasie koncentracji uwagi. Negatywny przedmiot myśli zastępowany jest pozytywnym/czystym uświadomieniem. Innymi słowy, jedna podpora świadomości (ālambana, आलम्बन) zastępowana jest drugą o pozytywnym dla praktyki walorze – zgodnie z zaleceniami klasycznego działa jogi z II w., tj. Jogasutr autorstwa wielkiego mędrca i jogina Patańdżalego.

20170815_153643

ŚRINAGAR

I krótka przesiadka, chwila w stolicy stanu Jammu i Kaśmir, wraz noclegiem na łódce:

20170816_151905 (2)

20170816_152223

20170816_152234

O poranku ruszyłyśmy dalej z dworca autobusowego, gdzie za kilka rupii można kupić najlepszy w całym indyjskim świecie kaszmirski chleb, ciepły, z rozpuszczonym masłem, sprzedawany wraz z czajem na malutkim stoisku.

20170816_170203

Z KARGIL DO LEH

Niechętnie wyjechałam z Dharamsali, w końcu to dom Jego Świątobliwości Dalajlamy XIV, a tym samym miejsce przesycone ogromną mocą buddyjskich błogosławieństw. Śrinagar jednak poza pyszną i tanią restauracją Vishnu czy też Krishna Dhaba (lokalni nazywają ją i tak, i tak), ulokowaną nieopodal dworca, nie bardzo do mnie tym razem przemówił. Czas więc było jechać przez Kargil do magicznego, ukrytego w samym sercu Himalajów, Leh. Słyszałam opowieści o pięknie widoków, które raz po raz, jeden zakręt za drugim, będą rozpościerać swój czar przed oczyma podróżników, joginów. I rzeczywiście… Te widoki coraz bardziej pustynne, opustoszałe, bez roślinności, jakby w rudymentarnym stanie świadomości, jakby sama Natura wkradała się w przestrzenie świadomości podróżnika i rozpoczynała swoją pracę:

20170818_083247

LEH

Jest to miejsce o jakby podwójnej duszy: backpackerska dzielnica z kilkoma szkołami jogi i centrum medytacyjnym Mahabodhi oraz malownicze centrum, którego jedna z krętych uliczek prowadzi do restauracji Darjeenling (o cudownie smacznej choć prostej kuchni) i Pałacu (Leh-Ladakh Palace) górującego nad miastem, a inna – poprzez backpackerską dzielnicę – do głównej stupy (Shanti Stupa), ze szczytu której rozpościera się piękny widok na górskie okolice. Oprócz tych na pozór niedopasowanych do siebie części przestrzeń Leh utkana jest z mnóstwa stup, dobrze wyposażonych księgarni, restauracji z przepyszną kuchnią, i spowita spokojem, serdecznością mieszkańców, bielą świętych budowli i nieskończonym błękicie nieba…

20170820_104250

Przez KEYLONG do MANALI

Myślałam, że jedynie trasa do Leh jest nadzwyczaj piękna. Myliłam się na szczęście.

20170821_084234

KAZA

Old Kaza (wraz z dworcem autobusowym) i New Kaza jest malutkim punktem w Himalajach, do którego dojazd zabrał nam dużo więcej niż myślałyśmy czasu, w trakcie przygotowując dla nas, hinduskiej pary z Kerali i pewnego Chińczyka nocleg w samym środku himalajskiej przestrzeni, w domku-przybudówce z kamienia (tutaj opis). Kaza stanowi węzeł komunikacyjny prowadzący do kilku pobliskich klasztorów, sama w sobie jest natomiast klimatycznym miasteczkiem, z przepięknym niedawno wybudowanym klasztorem buddyjskim tradycji Śakja. Kaza jest jakby wrotami do cudnego klasztoru KEE (KI) (tutaj opis), w którym buddyzm tybetański powoli siebie ukazuje. Przestaje być jedynie książkami i mitycznymi, na pół legendarnymi, praktykami duchowo-cielesnymi. Dopiero w Kee zrozumiałam, jak bardzo Natura, Jej dzikość i opieka, jest tak ważna dla jogina. Tutaj poczułam, jak potężny wpływ wywiera Ona na serce i duszę.

20170826_115914

KLASZTOR KEE

W klasztorze Kee praktycznie nie ma, co robić, nie ma sklepów, nie ma wioski, nie ma nawet miejsca, w którym można kupić wodę butelkowaną. Ja ufam jednak pitnej wodzie, którą oferują restauracje i klasztory. Za drobną opłatą pielgrzym otrzymuje w klasztorze schludne łóżko, całodzienne wyżywienie, czaje, mleko z solą, brak zasięgu telefonicznego, o internecie nie wspominając, poranną kilkugodzinną pudżę (modlitwę klasztorną polegającą na recytacji przez kilku mnichów sutr buddyjskich), tak bardzo intensywne i przenikające do głębi ducha światło słońca i do granic policzalności rozgwieżdżone nocą niebo. Są mnisi, można porozmawiać o tym i owym, są inni podróżnicy, można dowiedzieć się o kulturze tureckiej, izraelskiej, amerykańskiej, hinduskiej… jest i Polka, która opowiedziała mi o swoich wieloletnich doświadczeniach z asztanga-jogą.

20170827_113213

Dalsza trasa przebiegała między buddyjskimi klasztorami (Dhankar i Tabo) w towarzystwie po drodze spotkanej grupy kilku Izraelczyków i Chińczyka. To już nie jest turystyka, to przestało być zwiedzaniem… tutaj narodziła się swoista przynależność do tej górskiej rzeczywistości, gdzieś na krańcu kilku światów:

trasa2

DHANKAR i TABO

O ile klasztor Kee/Ki stanowił inicjację, wprowadzenie w arkana tybetańskiej rzeczywistości w indyjskich Himalajach, o tyle klasztory niewielkich mieścin Dhankar i Tabo pokazały (udowodniły!), że wielowiekowa, potężna tantra jest nadal aktywna (wkrótce w buddyjsko tantrycznym kontekście opiszę te dwa klasztory). Kiedy pierwszy raz przyjechałam do Indii, 4 lata temu, to były inne Indie. I tak naprawdę, to nie one się zmieniły, to nawet nie ja stałam się inna. W pewnym momencie po prostu Indie wpuściły mnie do siebie. Czasem – na pograniczu nostalgii – brakuje mi tego pierwszego wrażenia obcości, dotykania, smakowania, odczuwania na skórze i w zapachach czegoś całkowicie odmiennego, może nawet niebezpiecznego, tajemniczego, w czym nie do końca mózg wie, jak się poruszać… Teraz już tego nie czuję, gdy przekraczam granicę Indii, nie widzę i nie słyszę, gdy idę indyjską ulicą, niemniej jednak tereny himalajskie są odmienne od nizinnych przestrzeni subkontynentu indyjskiego.

20170828_144014

20170829_130257

20170829_093240

20170829_090811

20170830_130832

20170830_131613

Kaza wyciszyła umysł podróżnika-pielgrzyma, spowolniła aktywność mentalną, klasztor Kee ściągnął niewidzialną (i chyba nieistniejącą) granicę, która miałaby dzielić świat ziemski od boskich przestrzeni – wspólnie spożywane  z mnichami śniadanie w świątyni na wysokości 4000 m. n.p.m. w rytmie recytacji sutr w alikwotowym śpiewie lamów pokazało, że nawet święta przestrzeń – sacrum – nie jest oddzielna od profanum.  Wszystko jest sacrum… W jaskini przy Starym Klasztorze w Dhankar można usiąść, zamknąć oczy i po prostu medytować – długie momenty ciszy i samotności niekiedy przerywane są wchodzącymi i wychodzącymi buddystami, który z prośbą i czcią udają się przed oblicze Buddy, nikt jednak nie zwracał na mnie uwagi. Jakby zupełnie naturalnym było to, że człowiek obok malowidła Buddy medytuje, bo w gruncie rzeczy to jest naturalne. Na zakończenie piękna tęcza ukazała się o poranku u wejścia do wykutej w skale jaskini.

20170829_095127 (2)

W Starym Klasztorze można porozmawiać z Lamą, świetnie władającym językiem angielskim, można na długie godziny zaszyć się w celach klasztornych i w pomieszczeniu, gdzie kilkakrotnie nocował Jego Świątobliwość Dalajlama XIV, odpocząć, wyciszyć się, a jeśli przybędzie się o właściwej porze, to nawet zjeść chlebek naan upieczony przez Lamę.

20170829_101010

W Nowym Klasztorze, gdzie można wykupić nocleg z widokiem na Himalaje i na Stary Klasztor, w godzinach pudży pójść do nowej świątyni i… doświadczyć sytuacji niezwykłej, gdy to oto mnich dotyka czołem czoła pielgrzyma-jogina i mówi, że następnym razem chce z nią medytować, bo podróżniczka ma tutaj wrócić. A następnie można rozkoszować się smakiem naprawdę pysznej kuchni, menu klasztorne nie jest bowiem skąpe w propozycje.

20170829_105124

I Tabo, prawdopodobnie najstarszy aktywny klasztor buddyjski w Indiach… Człowiek wchodzi do głównego sali tantrycznej praktyki medytacyjnej, potem do drugiej… i na chwilę jego aktywność mentalna i emocjonalna ustaje. Oczom (i sercu) podróżnika ukazuje się w Złotej Świątyni (Serkhang, Ser Lhakhang) ogromne malowidło przedstawiające (Sarwa-Widja-)Wairoczanę, otoczonego 8 Buddhami:

Awalokiteśwara

A potem pielgrzym idzie na spacer po wzgórzach wkoło miasteczka, by zobaczyć jaskinie, w których kiedyś medytowali jogini. To zmienia człowieka.

20170830_120544

KALPA

Miasto, podobnie jak Shimla z początku podróży, skąpane w mgłach rozmywających materialną rzeczywistość w jej źródle, tybetańska architektura budowana w drewnie, świątynia nagów (węży o niesamowitej mądrości), czczących mistrza i patrona jogi – Śiwę… Deszcz i wilgoć, swoisty chłód, który szykował ciało i umysł na to, co zaraz miało ukazać się oczom podróżnika, pielgrzyma…

20170901_104213

SANGLA

… i jej indyjska mitologiczna, przepojona jogiczną mocą, święta góra Kailaś, na której szczycie przebywa według wierzeń i legend zanurzony w jogicznej energii Śiwa wraz ze swoją małżonką, Parwati. Poranki w Sangli są szczególnym momentem: zaraz po wschodzie słońca, w delikatnym chłodzie, kiedy chmury jeszcze nie zasłoniły wzgórza. Wtenczas człowiek siada z czajem w dłoni i zatrzymuje wzrok na górze Kailaś… Dla każdego jogina Sangla jest bardzo ważnym miejscem aktywności Pierwszego Jogina (Adiguru).

20170903_112437

SARAHAN

Wyjazd w Himalaje rozpoczął się od pięknej drewnianej świątyni Hidimby w Manali – żeńskiego ducha natury, potężnego, kochającego do granic, a zarazem niebezpiecznego – i zakończył noclegami w świątyni Kali, gniewnej, straszliwej małżonki Śiwy, tutaj jednak o jakby innym aspekcie. Tutaj hinduizm jest spokojny – wewnątrz zbudowanej z drewna świątyni można w ciszy medytować…

20170906_135136

Źródłosłów łaciński słowa impresja oznacza coś, co jest wdrożone, wbite niczym pieczęć. Himalaje mocno odciskają siebie w duchu podróżnika. Joga również zna termin impresja i uwielbia go używać – sanskara – coś, co jest wdrożone w pamięć, w świadomość, i co nie daje o sobie zapomnieć, co stanowi aktualną tożsamość człowiek. Całe doświadczenie odciska się w człowieku, w tzw. świadomości podręcznej (czitta) i jej sferze aktualnie nieuświadomionej (czetas). Himalaje zasadzają się głębiej niż codzienna świadomość (czitta), działają bowiem u podstawy samej głębi, u źródła świadomości, auto-identyfikacji człowieka (istoty świadomej)… Spokój Natury, który odbija się, rezonuje, w umyśle podróżnika…

W jaki sposób praktykujesz? – Codziennie jem i śpię. Wstaję razem ze śpiewem ptaków, a kiedy milkną, zasypiam. W czasie wolnym od zajęć siedzę lub spaceruję. Odczuwam całkowity spokój, ponieważ nie angażuję się w żadne sprawy.

Wzgórza stwarzają specyficzne warunki psychofizyczne, pewną szczególną atmosferę, która podczas medytacji może wydobyć z praktykującego głęboko ukryte cechy charaktery…*

*Zhang Jianfeng, Podróż do wewnętrznego spokoju i radości. Śladami współczesnych chińskich pustelników, 2015, s. 79 i 98.

Indyjskie napary (herbaty, kawy, mleko z solą oraz… yerba mate)

20170920_004338-1

Yerba mate w Indiach

W Indiach oczywiście yerba mate jest napojem nieznanym. Tutaj króluje przygotowywana na wiele sposobów herbata – Indie to nie tylko aromatyczny czaj (masala chai)! Kawa jest co prawda ogólnodostępna, ale raczej z turystycznych niż smakowych powodów. Turysta chce, turysta dostania. Podobnie jak kiedyś dostałam pizzę, której niczym nie mogłam przekroić… ani złamać. Na ten wyjazd wyposażyłam się w grzałkę (500W, ale spokojnie może to być i 750W), blaszany kubek, bombillę i yerba mate green – wiem, nie jest to mocna yerba, ale w Indiach mój układ pokarmowy żyje trochę innym trybem niż w innych przestrzeniach i to jedyna postać yerby, która u mnie współpracuje z indyjską florą bakteryjną. Wiadomo, że yerba jest najsmaczniejsza w górach, więc w himalajskiej Dharamsali (McLeod Ganj, tutaj pisałam na bieżąco), siedzibie Rządu Tybetańskiego na uchodźctwie, domostwie Jego Świątobliwości Dalajlamy XIV,  była naparem z całym namaszczeniem i miłością przygotowanym przeze mnie w polowych warunkach, a następnie na werandzie mojego pokoju pita.

20170814_142917

Czaj a masala czaj

Na długo jednak yerba mate nie starczyła. Inne napary stały się codziennością, a himalajskie centra sztuki kulinarnej są subtelnie specyficzne Uśmiech Oczywiście przeważały masala chai i chai. Różnica między nimi jest taka, że chai jest po prostu ziarnami czarnej herbaty gotowanymi na wodzie z dodatkiem mleka i cukru, a masala chai przygotowywany jest w ten sam sposób, na bazie tej samej herbaty, głównie assamu, ale dodawane są do niego rozdrobnione przyprawy (kardamon, imbir, goździki, anyż, pieprz, cynamon… czego tylko dusza i ochota zapragną). Kiedyś już coś o nich pisałam, podając także przepis, o tutaj. Uwielbiam je, ale czasem człowiek potrzebuje kofeiny, dobrej kawy, nie tej, która przygotowana jest na bazie kawy rozpuszczalnej. I tutaj zaczynają się trudności, bo arabica czy robusta pozostaje dla Indii nadal terra incognita, którą dopiero trzeba eksplorować, by odkryć bogactwo jej aromatów.

ploteczki

wodospad

Typowe miejsca przygotowania czaju wyglądają mniej więcej tak:

20170824_144618

20170824_144626

20170824_134029

Bourbon nawet w samym sercu himalajskiego niczego można dostać, z czajem jest idealny!

20170824_144352

Nadpyszne śniadanie z lokalnymi chlebkami… pierwsze w Leh, a drugie w klasztorze w Dhankar:

20170819_080501

20170829_105124

Herbatę można pić też w plenerze, naprzeciw gór, przy pasącej się krowie i wiosce, schowanej w lesie… nad brzegiem którejś świętej rzeki. To jest dopiero doświadczenie, uwiecznione tutaj od razu w momencie jego doznawania.

20170903_135559

Kawa

Kawę w Indiach piję w mojej ulubionej sieci kawiarni Cafe Coffee Day, ceny są drogie, jak w zachodnich sieciówkach z kawami i herbatami. Jednak ten smak, aromat, moc…! A zarazem moment odpoczynku od upału indyjskiej ulicy, jej gwaru i ciężkości egzystencji, wrażenie na chwilę powrotu do siebie, by zaraz ruszyć w następne zakamarki siebie, które tylko indyjska ulica umie ukazać, ten moment refleksji nad kawą, ceny nie mają.

20170913_163006

To dopiero było browny! Podane na gorąco, z lodami, polane na moich oczach gorącym sosem czekoladowym. Uczta!

20170816_184648

Indie znają chyba większość zachodnich sieciowych restauracji, ale i, jak widać, posiadają coś specyficznie swojego. Lubię jeszcze malutkie kawiarenki, które specjalizują się z miodzie. Można tutaj zjeść lekką przekąskę i wypić kawę czy herbatę z dodatkiem miodu, podawanego obok, w dzbanuszku. Człowiek więc dodaje, ile jego dusza pragnie.

20170809_161058-1

Są i zwykłe restauracje, otwierane w stylu zachodnim. Teraz najwięcej ich spotkałam w Dharamsali (tutaj) oraz Kazie (tutaj). Bardzo przyjemne, pełne turystów, ale i lokalnych mnichów miejsca. Mnich tybetański również bowiem ceni sobie dobre jedzenie i dobre towarzystwo!

20170811_183835

20170826_134039

Również kawę można przygotować polowym sposobem, a wiadomo, że najlepiej podróżny rozkoszuje się taką kawą, gdy gotuje ją z innymi podróżnymi, poznanymi na himalajskim szlaku… i spędzając godzinami rozmowy rozmawiając o tym, jak wielopłaszczyznowo i wielowymiarowo jest postrzegany świat przez różne narodowości, w naszym przypadku była to Polska, Izrael, Indie, Chiny i Ameryka.

20170830_185013-1

Sea Buckthorn napój

Doskonały, ponoć, na problemy lokomocyjne, dostępny w wersji butelkowej (tutaj w Leh), jak i na ciepło (Kaza):

20170820_143731

20170826_123855

Ginger lemon honey tea

… czyli herbata z imbirem, cytryną i miodem. I tyle. W środku żadnej herbaty nie ma. Idealna, gdy zbliża się zimna pora, albo po prostu chcemy się ożywić. Imbir przeważnie krojony jest na kawałeczki i zalewany gorącą wodą, cytryny nie widać – sok jest wyciskany bezpośrednio do szklanki.

20170914_180054-1

Kashmiri kahwa

Innymi słowy kaszmirski rodzaj przyrządzania zielonej (przeważnie) herbaty. Do wywaru (bez mleka!) dodawane są przyprawy, jak kardamon czy, cynamon, anyż, szafran, zdarza się, że i migdały, wiórki migdałowe czy też kokosowe. Interesujący smak.

20170817_181951

Khangra tea i kombucza

Herbata khangra pochodzi z dystryktu w Himaćal Pradeśu o tej samej nazwie. Jest to zielona lub czarna herbata, o raczej delikatnym smaku, nie przypomina darjeelingu (nawet zielonego) ani assamu. Smaczna.

20170814_165325

Khangra tea

Kombucza jest bardzo dziwną herbatą: serwowana na zimno i zdobywana drogą fermentacji, o lekko kwaskowym smaku i lekko odurzających właściwościach, wspaniale pasująca do sera z jaka (w rogalu). Kombucza jest grzybkiem japońskim, zwana jest także grzybkiem herbacianym – kolonia bakterii, specjalnej kultury drożdży (Symbiotic Cultures of Bacteria and Yeasts), Tybetańczycy sądzą, że kombucza posiada właściwości lecznicze…

20170815_173523

Tybetańska herbata z masłem

Moja ulubiona! A najlepszą taką herbatę piłam w Delhi w tybetańskiej dzielnicy Majnu-ka-Tilla, w Big Apple restauracji. Ponoć smak masła jest za intensywny, ponoć herbata jest za tłusta, nie wiem. Do herbaty czasem dodawana jest także odrobina soli, tworząc w ten sposób kompozycję o smaku bardziej przypominającym herbaciane mleko niż herbatę z dodatkiem mleka.

20170812_184224

Czaj i mleko z solą w tybetańskim klasztorze Kee

… w dodatku sączone podczas porannej 3-godzinnej modlitwy w świątyni. Wrażenie jest niesamowite, bo otóż podróżnik-jogin znajduje się w samym sercu Himalajów, w malowniczym klasztorze Kee (tutaj), pośród magii tybetańskiej medytacji, delikatny chłód dociera do jego świadomości i… wspólne delektowanie się napojem bogów! Takie momenty w duchu pozostają na zawsze, bo to właśnie one zmieniają serce. A poniżej zdjęcia z innych klasztorów baśniowej doliny Spiti, inkrustowanej buddyjskimi klasztorami:

 20170830_160509

20170828_153332

Inne tybetańskie herbaty, czy też ziołowe napary:

20170823_121250

Lassi

Typowy indyjski zimny napój, przypominający słodki kefir/jogurt, z domieszką wodą i różnych dodatków, np. soli, kminku, owoców, na słodko (tylko z cukrem), serwowany w restauracjach i jako street food. Najlepsze lassi wypisałam w Delhi, przy Khari Baoli (targ przypraw):

20170918_143721

Dubaj…

Teraz lecąc do Indii przesiadka miała swoje miejsce właśnie w Dubaju, piękne, upalne, otwarte na turystów miasto, absolutnie do zobaczenia tym bardziej, że loty z Polski wcale nie są takie drogie, a dość tani nocleg można tu i tam znaleźć.

20170802_170054

20170802_165440

20170802_151636

20170802_165353

20170802_165744

20170802_170226

20170802_154139

I cóż, cudze chwalicie…

Wrocławski Rynek, patron jogi, bóg Śiwa i yerba w bardzo niepraktycznym yerbomosie, ale za to poręcznym

20170314_112334

KLASZTOR KI (buddyzm tybetański w Indiach)

20170827_112413

Radość dyscypliny pratimoksza, nam, szczęśliwcom, podążającym za naszym wielkim mistrzem [Buddą], Nieskalanym, wypada, byśmy z czystą wiarą wkroczyli w bezkompromisowo etyczny styl życia. (…)

Bez wątpienia ta dyscyplina pokona najcięższe ze skalań (…). Najwyższy umysł, bodhiczitta – linia życia drogi bodhisattwy – skupienie, jak jedność pokoju i wglądu, czegoż ta dyscyplina nie stworzy?

Cudowna i wspaniała, głęboka ścieżka tantry, metoda urzeczywistnienia wolności od ja na subtelnym poziomie umysłu: ona też zależy od tej dyscypliny.

Stan buddy, nierozdzielna jedność współczucia i pustki (…) też zależy od tej dyscypliny. (…)

Wiedz, że dyscyplina jest czczona jako podstawa i korzeń nauki. Staraj się za nią podążać, ucz się, uważnie analizuj, świadomy i czujny.

Strzeż się z wielką pilnością, spójny i pełen szacunku; nie poddawaj się obojętności i indolencji, chyba że chcesz odciąć korzeń dobrostanu.*

Moc himalajskich przestrzeni

Do buddyjskiego klasztoru w Kee (Ki), utrzymanego w tradycji tybetańskiej, jechać nie planowaliśmy, bo i nawet nie wiedzieliśmy o jego istnieniu, uroku i… medytacyjnej mocy. Na himalajskich trasach dzieje się jednak tak wiele niespodziewanych wydarzeń, że w pewnym momencie człowiek decyduje się zaprzestać planowania i poddaje Górom, ich wszechobecnej woli tym bardziej, że Himalaje same człowiekiem kierują. Można walczyć z obsuwą błota i ziemi (landslide) i kamieni (rockslide), można denerwować się, gdy autobus nagle się psuje i długie godziny trzeba wyczekiwać, aż pojawi się rozwiązanie, można źle znosić kręte niczym wąż trasy nad urwiskiem… Można pozwalać umysłowi generować tysiące myśli, uczuć i niepokojów, snuć scenariusze o fantastycznych historiach, a można po prostu sprowadzić go do jednego punktu koncentracji – utwierdzić w jednym przedmiocie uwagi i utrzymywać ten stan do momentu, aż pojawi się swoista błogość. Wtenczas błogość staje się jakby tożsamością medytującego… W Himalajach takie doświadczanie wychodzące poza sztywne ramy umysłu nie należą do rzadkowści – wystarczy spojrzeć przez okno autobusu czy jeepa (dzielonej z innymi podróżnikami taksówki, tzw. shared taxi), a następnie pozwolić [po/w]chłonąć się temu widokowi, tej wizji… wizji, która wnika aż po samo dno świadomości, po sam kres poczucia “ja” i transformuje je siłą swego spokoju, majestatu i swoistej nieskończoności. Tak oto przesłynna księga hinduizmu Bhagawadgita** mówi:

Chwiejny jest umysł i trudno go okiełznać, ale jednak daje się opanować poprzez abhjasę [wytrwałe ćwiczenie] i wairagję [brak przywiązania do owoców swoich czynów]. Jogi nie zdoła osiągnąć ten, kto nie panuje nad sobą. –  Bhagawadgita VI.35

20170817_133316

Wszechogarniająca wola Himalajów – zarówno w hinduskiej (np. Bhagawadgita), jak i buddyjskiej tradycji – ostatecznie zagnieżdża się i w sercu podróżnika, rezonuje z rytmem uderzeń jego serca i oddechów. W ten sposób człowiek już nie wie, czy to serce jest jeszcze jego, czy już dzielone z Himalajami… Pojawia się naturalna pranajama, nieświadoma, nietechniczna, ale generująca spokój, którego oddech jest spowolniony, negatywne myśli i emocje ustały. Energia nadal jednak pozostaje nazbyt subtelna, by się przejawić w świadomości. Podróżnik czuje, że otacza go Dobro i Piękno, ale jeszcze nie umie podać jego przyczyn. Nie wie, co będzie dalej – czy dojedzie na miejsce w pierwotnie zaplanowanym czasie, czy zaraz nie będzie musiał nagle zmienić planów, czy za chwilę nie pozna nowego podróżnika, z którym na rozmowie spędzi długie godziny. Wie jednak, że cokolwiek się wydarzy, będzie Dobre i Piękne, bo podsycone pięknem Himalajów.

20170817_122021

Buddyjski klasztor w Kee (Ki)

20170827_112537

Godzinę drogi od Kazy autobusem lub jeepem, na wzniesieniu, między szczytami górskimi, zanurzonymi jakby w pustynnym terenie, znajduje się Kee Monastery. Nie jest to miejsce jak każde inne, nie jest to nawet zwyczajny klasztor, chociaż oczywiście nie jest on unikatem – z Kazy można pojechać do kilku innych klasztorów buddyjskich, jak choćby:

20170826_161819

W klasztorze Kee podróżnik może wynająć nocleg (300 rupii za łóżko z całodziennym wyżywieniem przygotowywanym przez mnichów – oczywiście w kuchni można pomagać – z czajem i mlekiem z solą – to jest dopiero dobry napój!). Pokoje przeważnie są 4-osobowe, utrzymane w bardzo dobrym stanie czystości. Jeśli w danym momencie klasztor nie jest oblężony przez turystów, buddystów czy po prostu podróżników, to w jednym pokoju może mieszkać i jedna osoba. Wewnątrz klasztornego kompleksu obowiązuje całkowity zakaz palenia i spożywania alkoholu. Nie ma tutaj zasięgu telefonicznego (chyba że ktoś kupił lokalny sim). Zresztą na co komu potrzebny jest zasięg, skoro atmosfera miejsca jest wszystkim, co do życia niezbędne?

20170827_113358

Medytacja w klasztorze czasie porannej modlitwy (pudży)

Co jest jednak specyfiką tego miejsca, tak odmienną od innych klasztorów tybetańskich Himaćal Pradeśu? Nie jest to widok nocnego nieba usianego miliardami gwiazd, które niemożliwością jest policzyć. Nie jest nią przewspaniała i perfekcyjnie wyciszająca umysł atmosfera miejsca, widok gór i życzliwe nastawienie mnichów, tych starszych, jak i dzieci, które dopiero co przywdziały czerwone szaty przyszłego mnicha. Nie jest to nawet śniadanie spożywane razem z mnichami podczas porannej pudży, ceremonii, która ma na celu podtrzymanie mocy buddyzmu… Iście tantryczne zachowanie! Śniadanie jest pyszne i co chwila – w przerwach między recytowanymi przez mnichów modlitwami – pojawia się czaj, gorące mleko z solą, tsampa (mąka jęczmienna), którą miesza się z mlekiem (bardzo to smaczne i sycące), bułka z dżemem; trzeba mieć tylko swoją miseczkę czy kubek i czekać, aż mnich pełniący w danym dniu dyżur “kelnera” podejdzie do nas. Mnisi odpowiedzialny za pudżę siedzą w dwóch równoległych rzędach prostopadle do wejścia, przed nimi na malutkich stolikach stoją rytualne przybory, miseczka na tsampę i czaj/mleko, teksty modlitwy wydane w formie pothi. Inni mnisi siedzą z boku. Podróżnicy i buddyści mają dla siebie wyznaczone miejsca na czerwonych dywanach pod ścianą, skąd wszystko idealnie można obserwować. I to jest właśnie to!

20170827_114321

Mnisi recytują modlitwy, podróżnicy wchodzą i wychodzą, czasem na dłuższą bądź krótszą chwilę przysiadają, piją czaj, pozostają w skupieniu, wychodzą, a ten turysta-jogin siada w stałej (sthira) i wygodnej (sukha) asanie, zamyka oczy i medytuje. Może minąć godzina (pudża zaczyna się o 7:30), może minąć 10 minut, a mogą minąć o 3 godziny – modlitwa-rytuał kończy się po 11:30. Upływ czasu nie ma zresztą żadnego znaczenia. Liczy się bowiem jedynie dyscyplina etyczna, medytacja, współczucie, życzliwość i pomoc innym czującym istotom.

Aby mądrość mogła funkcjonować właściwie, musi jej towarzyszyć jednopunktowa koncentracja. W celu głębszego skupienia potrzebne są silna uważność oraz świadomość introspekcyjna (sampajańńa, sampradżanja), które pomagają usunąć subtelne wewnętrzne przeszkody. Rozwija się je poprzez praktykowanie zasad ETYCZNYCH i dzięki wyeliminowaniu poważnych przeszkód zewnętrznych będących skutkiem negatywnych działań ciała i mowy. (…)

W buddyzmie tybetańskim [klasztor Kee jest wpisany w tybetańską tradycję szkoły Gelug, tj. szkoły dalajlamów] istnieją trzy poziomy wskazań etycznych: pratimoksza, bodhisattwa, tantra. Zasady etyczne pratimokszy polegają na porzuceniu szkodliwych działań fizycznych i werbalnych. Na poziomie bodhisattwy podkreśla się znaczenia porzucenia egocentrycznych mowy, myśli i czynów. W tantrze zasady etyczne ukierunkowane są na pokonanie subtelnych zaciemnień mentalnych. Ponieważ na tych trzech poziomach zakres zasad etycznych jest coraz to bardziej subtelny, przyjmuje się je i praktykuje stopniowo i w takiej właśnie kolejności.***

20170826_172121

Praktyka buddyjska zwana pratimoksza jest podstawą każdej innej, nawet bardzo zaawansowanej (jak nauki tantry), praktyki buddyjskiej. Najpierw bowiem należy ugruntować swój umysł i ciało we właściwym zachowaniu etycznym i dobrej intencji, która nie zachwieje się w obliczu niesprzyjających okoliczności. Świeccy wyznawcy obowiązani są dotrzymywać wierności 5 zaleceniom, tj. wstrzymaniu się od: zabijania, kradzieży, kłamstwa, niewłaściwych zachowań seksualnych i odurzania się (alkoholem, narkotykami i różnymi innymi psychoaktywnymi substancjami). Winno to być wspomagane medytacją, oddaniem i jakimś ślubem czystości…

* Jego Świątobliwość Dalajlama, Tubten Cziendryn, Buddyzm. Jeden Nauczyciel, wiele tradycji, Rebis 2015, ss. 125-127.

** Tłumaczenia Bhagawadgity oparte na tłum. prof. Joanny Sachse, Bhagawadgita, czyli Pieśń Pana, Ossolineum 1988.

*** J. Ś. Dalajlama, Tubten Cziendryn, dz. cyt., ss. 103-105.